Grensoverschrijdend gedrag (GOG) is elk verbaal, non-verbaal of lichamelijk gedrag dat de waardigheid van een persoon aantast en/of een kwetsende, bedreigende of onveilige omgeving creëert, ongeacht de intentie van de pleger. Zowel uitspraken, uitsluiting als fysiek geweld kunnen onder de noemer van grensoverschrijdend gedrag vallen. Wat deze uiteenlopende handelingen met elkaar gemeen hebben, is dat ze de fysieke, psychische en/of seksuele integriteit van een persoon aantasten.

Elke persoon heeft het recht om zelf te bepalen welk gedrag als grensoverschrijdend wordt ervaren. Wat voor de ene aanvaardbaar is, kan voor een ander kwetsend of bedreigend zijn. De betekenis van grensoverschrijdend gedrag is daarom context gebonden en kan verschillen naargelang cultuur, tijd en situatie.

Toch bestaan er duidelijke handvatten om een gedeeld kader en een gemeenschappelijke taal rond GOG te hanteren.

De Belgische welzijnswet beschouwt grensoverschrijdend gedrag als een koepelbegrip voor pesten, verbaal of fysiek geweld en ongewenst seksueel gedrag. Ook zaken zoals aanranding, (seksueel) misbruik of intimidatie zijn volgens deze wet vormen van grensoverschrijdend gedrag. Dit kader is ook van toepassing binnen professionele relaties, waaronder contacten tussen collega’s, binnen organisaties en in de context van hulpverlening.

Pesten

Pesten verwijst naar een escalerend proces waarbij een persoon gedurende een langere periode herhaaldelijk het doelwit is van negatieve gedragingen. In tegenstelling tot plagen heeft pesten de expliciete bedoeling om te kwetsen en kan het zich uiten op verschillende manieren: negeren, belangrijke informatie achterhouden, roddels verspreiden of intimideren. Bij pesten is er vaak sprake van een ongelijke machtspositie.

Geweld

Geweld verwijst naar elke daad waarbij een persoon psychisch of fysiek wordt bedreigd of aangevallen. Duwen, iets gooien of slaan worden onder fysieke agressie gerekend en vernederingen, dreigementen of beledigingen onder psychische agressie.

Seksueel grensoverschrijdend gedrag

In de Belgische Welzijnswet wordt verwezen naar ongewenst seksueel gedrag als ongewenst gedrag met een seksuele connotatie dat de waardigheid van een persoon aantast en/of een onaangename omgeving creëert. Dit kan verbaal van aard zijn, door bijvoorbeeld seksuele uitspraken, of non-verbaal, door bijvoorbeeld lonken, en/of fysiek, door bijvoorbeeld aanrakingen.

Hoe creëer je een veilige werkomgeving als seksuoloog?

Als klinisch seksuoloog werk je rond kwetsbare thema’s, wat je soms blootstelt aan grensoverschrijdend gedrag. Het is cruciaal om zowel je eigen veiligheid als die van je cliënten te waarborgen. Dit document biedt praktische handvatten voor klinisch seksuologen om grensoverschrijdend gedrag te voorkomen, te herkennen en er gepast op te reageren binnen de therapeutische context. Deze richtlijnen zijn niet limitatief en vragen telkens een professionele inschatting op maat van de situatie.

1. Zorg voor een strategische inrichting van je praktijkruimte

Positioneer je zetel zo dat je de ruimte gemakkelijk kunt verlaten indien nodig, bijvoorbeeld dicht bij een eenvoudig te openen raam of deur. Zorg er ook voor dat je cliënt een veilige zitplaats heeft, waar hij/zij/die zich op zijn/haar/diens gemak voelt en de ruimte vlot kan verlaten. Dit draagt bij aan een gevoel van veiligheid voor jullie beiden.

2. Werk met een ondersteunend netwerk

Bij nieuwe cliënten of wanneer je je minder veilig voelt, kan het geruststellend zijn om een collega in hetzelfde gebouw aanwezig te hebben. Is dat niet mogelijk? Overweeg een WhatsApp-groep met collega’s waarin je aangeeft wanneer je een afspraak hebt die minder veilig aanvoelt. Spreek af dat je na het gesprek bevestigt dat alles in orde is. Blijft een reactie uit, dan kan je collega je bellen of indien nodig actie ondernemen.

3. Zorg voor een grondige intakeprocedure

Verzamel bij de start van de therapie basisgegevens zoals naam, adres, telefoonnummer, e-mailadres, rijksregisternummer en een contactpersoon voor noodgevallen. Dit is niet alleen belangrijk voor dossieropbouw, maar ook voor je eigen veiligheid en je meldingsplicht wanneer iemand een gevaar vormt voor zichzelf of anderen.

Twijfel je over een cliënt of voelt iets niet goed aan? Misschien voel je je niet veilig bij de aanmeldingsvraag of bij de cliënt zelf. Leer je eigen grenzen hierin kennen en verwijs door als de situatie onveilig aanvoelt. Je bent niet verplicht om iedereen te begeleiden.

4. Wees alert op voortekenen van grensoverschrijdend gedrag

Grensoverschrijdend gedrag komt jammer genoeg ook voor binnen de therapeutische relatie. Wees alert op agressie, manipulatie, overdracht en subtiele grensoverschrijdingen.

Voorbeeld: Een vrouwelijke seksuoloog heeft een mannelijke cliënt die aangeeft zich tot haar aangetrokken te voelen. Wanneer zij hem wil doorverwijzen naar een mannelijke collega, reageert hij manipulatief: hij zegt dat ze hem niet ‘in de steek mag laten’ en dreigt met suïcide. Dit is een vorm van grensoverschrijdend gedrag.

5. Grensoverschrijdend gedrag is strafbaar – je hebt het recht om klacht neer te leggen

Seksuele intimidatie, het sturen of nemen van ongewenste foto’s, masturbatie in jouw aanwezigheid, ongevraagde aanrakingen, fysieke agressie, stalking, dreiging van geweld zijn strafbare feiten. Zet onmiddellijk de begeleiding stop bij dergelijke feiten.
Dit valt niet onder beroepsgeheim. Je hebt het recht om hier klacht over in te dienen.

Zie naar de flowchart, die kan je hier vinden. Meer info over het beroepsgeheim vind je hier.

6. De-escaleer de situatie

Merk je dat een cliënt agressief wordt – luider of sneller begint te praten, onrustig beweegt – wees dan extra bewust van je eigen non-verbale communicatie en stemgebruik.

✅ Blijf rustig en spreek zacht. Dit nodigt de cliënt uit om ook te kalmeren.

✅ Gebruik korte, eenvoudige zinnen. Vermijd discussie en houd de boodschap helder.

✅ Reguleer je ademhaling. Adem langer uit dan je inademt – dit verlaagt de hartslag en activeert het parasympathisch zenuwstelsel. Je kunt je cliënt uitnodigen om dit samen te doen.

✅ Pauzeer indien nodig. Voelt het gesprek te gespannen? Zeg dan iets als: “Ik merk dat er veel onrust is. Laten we even pauzeren en kijken wat jij nodig hebt om tot rust te komen.”

✅ Beëindig het gesprek als de situatie te onveilig voelt. Je bent niet verplicht om door te praten in een situatie die bedreigend voelt. Geef duidelijk aan dat het gesprek op een later moment kan worden hervat wanneer de rust is teruggekeerd.

7. Gevoelens en professionele grenzen

Als seksuoloog ben je een professional, geen vriend of geliefde. Het is niet abnormaal dat een cliënt, maar ook jijzelf als seksuoloog, seksuele of romantische gevoelens ontwikkelt. Dit kan het gevolg zijn van nabijheid, vertrouwen en emotionele verbinding binnen de therapeutische relatie. Het is jouw taak als professional om de grenzen van de therapeutische relatie te bewaken.

✅ Erken de gevoelens, maar wees duidelijk over de professionele relatie. Zeg bijvoorbeeld: Het is niet ongewoon dat cliënten gevoelens ontwikkelen binnen therapie. Ik vind het fijn dat de gesprekken zo betekenisvol voor je zijn. Onze relatie is professioneel en zal dat zo blijven.

✅ Houd communicatie strikt professioneel. Beperk interacties tot de therapieruimte en vermijd persoonlijke gesprekken buiten sessies.

✅ Accepteer geen buitensporige cadeaus of andere vormen van ‘gunsten’. Een klein gebaar van waardering is oké, maar overdadige geschenken kunnen de grenzen vervagen.

✅ Wees alert op gedragsveranderingen. Zodra een cliënt expliciet grenzen overschrijdt (bijv. ongepaste berichten sturen, aanrakingen initiëren), grijp dan onmiddellijk in. Reageer vanuit een ik-boodschap op een vriendelijke, maar kordate manier op het gestelde gedrag en bespreek je therapeutisch kader. Het is normaal dat je in een onverwachte of beladen situatie niet meteen weet hoe te reageren. Na reflectie of overleg kan je hier alsnog op terugkomen en de stappen zetten die je nodig acht.

✅ Biedt geen gratis sessies aan. Tenzij dit gebruikelijk is binnen de setting waar je werkt. Betaling helpt om de professionele grens duidelijk te houden.

✅ Wanneer je zelf gevoelens ontwikkelt voor een cliënt, is het belangrijk dit ernstig te nemen en niet te bagatelliseren. Reflecteer hierover in supervisie of intervisie en beoordeel of voortzetting van de therapie nog aangewezen is. Indien nodig, verwijs zorgvuldig door.

8. Zorg voor juridische bescherming

Een cliënt kan je aanklagen, ook als je correct hebt gehandeld. Zorg dat je goed verzekerd bent voor beroepsaansprakelijkheid en rechtsbijstand.

✅ Noteer alles zorgvuldig in je cliëntendossiers. Duidelijke notities beschermen je indien er ooit een klacht komt.

✅ Wees op de hoogte van de wetgeving rond beroepsgeheim en meldingsplicht: https://www.seksuologen-vlaanderen.be/leden/omgaan-met-vertrouwelijke-informatie

9. Ga gepast om met afstand en nabijheid

Bewaar steeds een professionele afstand in je praktijkruimte. Zorg dat de zetels op voldoende afstand van elkaar staan en check bij je cliënt of de afstand comfortabel aanvoelt.

Daarnaast is emotionele nabijheid een evenwichtsoefening. Therapeutische zelfonthulling kan een krachtig hulpmiddel zijn, maar het delen van persoonlijke informatie mag de professionele grens niet vervagen.

✅ Deel alleen wat voor jou veilig voelt en waarmee je cliënt daadwerkelijk geholpen is.

✅ Vraag jezelf af: Dient deze informatie het therapieproces, of vervaagt het de professionele rolverdeling?

✅ Wees je bewust van hoe een cliënt je openheid kan interpreteren en reageer gepast.

Zorgvuldig gekozen zelfonthulling kan verbinding en erkenning geven, maar professionaliteit en een veilige werkrelatie blijven altijd voorop staan.

10. Zelfzorg en professionele ondersteuning zijn essentieel

Als seksuoloog hoor je veel heftige verhalen, wat het risico op secundaire traumatisering verhoogt.

✅ Laat je ondersteunen door een supervisor.
✅ Bespreek moeilijke situaties met collega’s in een intervisiegroep.
✅ Zorg goed voor jezelf – je kunt pas voor anderen zorgen als je goed voor jezelf zorgt.

Waar kan je terecht als je een bezorgdheid – klacht hebt

Volg de flowchart bij grensoverschrijdend gedrag.

Reageren na grensoverschrijdend gedrag

Wanneer je grensoverschrijdend gedrag meemaakt kan dit een grote indruk nalaten. Het is daarom belangrijk om hier niet mee te blijven zitten. Er zijn verschillende zaken die je kan doen, gaande van melding maken van grensoverschrijdend gedrag, een klacht neerleggen of op zoek gaan naar geschikte begeleiding. Hieronder worden enkele mogelijke pistes beschreven.

>Melding maken van grensoverschrijdend gedrag

>Klacht neerleggen

>Nood aan begeleiding

Volg de flowchart:

Freeze, fight of flight? Allemaal normale stressreacties

Wanneer iemand grensoverschrijdend gedrag meemaakt, reageert het zenuwstelsel vaak automatisch. Naast de bekende vecht- of vluchtreactie (fight or flight), bestaat ook de freeze-respons. Hierbij kan iemand verstijven, blokkeren, zich verdoofd voelen of niet in staat zijn om te spreken of te handelen.

Deze respons is geen bewuste keuze, maar een automatische overlevingsreactie van het lichaam bij (dreigende) onveiligheid. De freeze-respons kan optreden tijdens het grensoverschrijdend gedrag zelf, maar ook pas achteraf merkbaar worden.

Het is belangrijk om te weten dat:

niet (onmiddellijk) reageren geen instemming betekent;
pas achteraf beseffen wat er gebeurd is, vaak voorkomt;
gevoelens van schaamte, twijfel of zelfverwijt begrijpelijk zijn, maar niet terecht, aangezien dit normale beschermingsmechanismen van het lichaam zijn.

Het ervaren van een freeze-respons zegt niets over je professionele competentie of dat je je grenzen niet duidelijk hebt aangegeven. Het erkennen van deze reacties (schaamte, twijfels, zelfverwijten, de stressresponsen, …) kan een eerste stap zijn in het zoeken naar passende ondersteuning of het bepalen van vervolgstappen.